Dlaczego sposób, w jaki dziecko oddycha, może wpływać na rozwój jego twarzy, prawidłową wymowę, jakość snu, koncentrację i codzienne funkcjonowanie?
Oddychanie jest czynnością, nad którą na co dzień się nie zastanawiamy. Tymczasem sposób oddychania dziecka ma ogromne znaczenie dla prawidłowego rozwoju całego organizmu, a szczególnie struktur odpowiedzialnych za oddychanie, połykanie, żucie i mowę. Jednym z często bagatelizowanych problemów wieku dziecięcego jest przewlekłe oddychanie przez usta. Rodzice nie zawsze zauważają, że dziecko ma stale uchylone usta, śpi z otwartą buzią, chrapie lub często przyjmuje pozycję z wysuniętą do przodu głową. Nierzadko objawy te są traktowane jako niewinny nawyk, podczas gdy mogą świadczyć o utrudnionym przepływie powietrza przez nos. Problem jest szczególnie istotny, ponieważ nieprawidłowy tor oddechowy może współwystępować z zaburzeniami rozwoju zgryzu, nieprawidłową pozycją języka, trudnościami artykulacyjnymi oraz zaburzeniami snu, które wpływają na uwagę i zdolność uczenia się. Warto spojrzeć na oddychanie przez usta nie tylko jako na problem laryngologiczny, ale jako zagadnienie wymagające współpracy kilku specjalistów: laryngologa, ortodonty, logopedy, a w uzasadnionych przypadkach również fizjoterapeuty czy osteopaty.
1. Nos – naturalny filtr i regulator oddychania
Nos nie jest wyłącznie drogą, przez którą powietrze dostaje się do płuc. Pełni szereg istotnych funkcji fizjologicznych, które mają znaczenie dla zdrowia i prawidłowego rozwoju dziecka. Podczas oddychania przez nos powietrze jest: oczyszczane, ogrzewane, nawilzane, regulowane. Oddychanie przez nos ma również znaczenie dla prawidłowej pracy mięśni twarzy i jamy ustnej. Przy fizjologicznym torze nosowym usta pozostają zamknięte, język zwykle spoczywa na podniebieniu, a wargi pozostają w kontakcie bez nadmiernego napięcia. To właśnie prawidłowa pozycja spoczynkowa języka i równowaga mięśniowa stanowią ważne elementy rozwoju struktur odpowiedzialnych za oddychanie, połykanie, żucie i mowę. Język, który w spoczynku przylega do podniebienia, uczestniczy w kształtowaniu prawidłowej szerokości łuku zębowego szczęki. Nie działa samodzielnie – jego funkcja pozostaje w równowadze z napięciem policzków, warg i mięśni żucia. Kiedy dziecko przewlekle oddycha przez usta, ta równowaga może zostać zaburzona. Język często przyjmuje niższą pozycję, wargi pozostają rozchylone, a mięśnie okolicy ust i policzków pracują w odmienny sposób. Nie oznacza to, że każde dziecko oddychające przez usta rozwinie wadę zgryzu. Badania wskazują jednak na istotne współwystępowanie nieprawidłowego toru oddechowego i określonych zmian w rozwoju twarzoczaszki. 
2. Przerośnięty migdałek gardłowy – częsta przyczyna problemów z oddychaniem
Jedną z najczęstszych przyczyn przewlekłego oddychania przez usta u dzieci jest przerost migdałka gardłowego, potocznie nazywanego trzecim migdałkiem. Migdałek gardłowy to skupisko tkanki limfatycznej położone w nosowej części gardła, za jamą nosową. Jest elementem układu odpornościowego i uczestniczy w rozpoznawaniu drobnoustrojów dostających się do organizmu drogą oddechową. Jego obecność jest fizjologiczna, szczególnie w dzieciństwie. Problem pojawia się wtedy, gdy tkanka ulega nadmiernemu powiększeniu i zaczyna ograniczać drożność nosogardła. Migdałek gardłowy intensywnie rozwija się w pierwszych latach życia. U wielu dzieci jego wielkość zaczyna stopniowo zmniejszać się wraz z wiekiem. Jednak w okresie przedszkolnym i wczesnoszkolnym może stanowić istotną przeszkodę w swobodnym przepływie powietrza przez nos.
Co dzieje się, gdy trzeci migdałek jest przerośnięty?
Powiększona tkanka limfatyczna może częściowo lub znacznie zamknać nosogardło. Wtedy u dziecka pojawiaja się trudności z oddychaniem i dziecko komensuje tę trudność oddychaniem przez usta.
Dziecięcy organizm znajduje się w fazie intensywnego wzrostu, dlatego też długotrwałe przewlekłe nieprawidłowe oddychanie może mieć wpływ na rozwój twarzoczaszki dziecka. Dochodzi do obniżenia pozycji spoczynkowej języka, zmniejszenia podparcia mięśniowego dla podniebienia, zmiany pozycji żuchwy, kompensacje wysuwania głowy, szyi do przodu itp.
Nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka może zaburzać równowagę sił oddziałujących na szczękę. U części dzieci obserwuje się wąski łuk zębowy oraz wysoko wysklepione podniebienie. Zgryz otwarty. Zęby przednie górne i dolne nie stykają się podczas zwarcia. Może to współwystępować z nieprawidłową pozycją języka, zaburzeniami połykania i oddychaniem przez usta. Tyłozgryz. U niektórych dzieci żuchwa jest położona bardziej dotylnie względem szczęki, a górne siekacze są nadmiernie wysunięte do przodu. Zgryz krzyżowy. Może pojawiać się w związku ze zwężeniem szczęki i nieprawidłową relacją między łukami zębowymi.
Jednym z najważniejszych, a często niedostrzeganych skutków przerostu migdałka gardłowego jest wpływ na jakość snu.
3.Ukryty wróg koncentracji
Dziecko, które ma utrudniony przepływ powietrza przez górne drogi oddechowe, może doświadczać zaburzeń oddychania podczas snu. Dziecko może być:
- rozdrażnione i nadmiernie pobudzone;
- mniej cierpliwe;
- mieć trudności z utrzymaniem uwagi;
- szybciej się męczyć podczas zajęć;
- mieć problemy z zapamiętywaniem i przetwarzaniem informacji;
- wykazywać zachowania przypominające objawy ADHD.
To szczególnie ważne, ponieważ zaburzenia oddychania podczas snu u dzieci nie zawsze objawiają się typową sennością. Czasami zamiast zmęczenia pojawia się nadmierna aktywność, impulsywność i trudności z regulacją emocji.
4. Dlaczego ćwiczenie wymowy nie wystarcza?
Wyobraźmy sobie dziecko, które od kilku lat oddycha przez usta, ma obniżoną pozycję spoczynkową języka, nieprawidłowe połykanie i seplenienie międzyzębowe.Rozpoczynamy terapię logopedyczną. Dziecko uczy się prawidłowego ustawienia języka, wykonuje ćwiczenia i stopniowo poprawia wymowę. Jednak wciąż nie może swobodnie oddychać przez nos. W takiej sytuacji utrzymanie nowego wzorca może być trudne, ponieważ organizm nadal korzysta z utrwalonego sposobu funkcjonowania. Dziecko może wracać do otwierania ust, obniżania języka i nieprawidłowej pozycji spoczynkowej. Dlatego skuteczna pomoc powinna obejmować nie tylko terapię objawów, ale również rozpoznanie i leczenie przyczyny. Tu niezwykle ważna jest współpraca specjalistów.
Artykuł napisany przy pomocy AI, literatury fachowej autorstwa I. Malickiej, D. Pluty-Wojciechowskiej, Kuczkowski J. (2014), Logopedyczne aspekty przerostu pierścienia chłonnego gardła, w: S. Milewski, J. Kuczkowski, K. Kaczorowska-Bray (red.), „Biomedyczne podstawy logopedii”, Gdańsk: Harmonia Universalis.
Logopeda szkolny
Justyna Waśniewska
